Θα αφαιρεθούν τα διπλώματα από τους ηλικιωμένους οδηγούς;
Mobility
Ανοίγει εκ νέου μια δύσκολη αλλά αναγκαία συζήτηση: μέχρι ποια ηλικία μπορεί ένας άνθρωπος να οδηγεί με ασφάλεια και, κυρίως, με ποιον τρόπο πρέπει να πιστοποιείται ότι εξακολουθεί να διαθέτει τις απαιτούμενες ικανότητες. Το ζήτημα δεν αφορά την απαγόρευση της οδήγησης με βάση την ηλικία, αλλά την ουσιαστική αξιολόγηση της όρασης, των αντανακλαστικών, καθώς και της σωματικής και διανοητικής επάρκειας κάθε οδηγού.
Η απάντηση δεν μπορεί να βασιστεί σε έναν αυθαίρετο αριθμό. Τα 70, τα 75 ή τα 80 χρόνια δεν αποτελούν από μόνα τους ασθένεια ούτε σημαίνουν ότι κάποιος είναι αυτομάτως ακατάλληλος να οδηγεί. Υπάρχουν άνθρωποι άνω των 80 ετών που παραμένουν απολύτως λειτουργικοί, προσεκτικοί και ασφαλείς στον δρόμο. Υπάρχουν, όμως, και νεότεροι οδηγοί των οποίων η όραση, η κατάσταση της υγείας, η χρήση φαρμάκων, η κόπωση, το αλκοόλ ή η απρόσεκτη συμπεριφορά τούς καθιστούν επικίνδυνους.
Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να απαγορεύεται η οδήγηση μετά από μια συγκεκριμένη ηλικία. Είναι αν οι έλεγχοι που διενεργούνται αποδεικνύουν στην πράξη ότι ο άνθρωπος πίσω από το τιμόνι μπορεί να βλέπει, να αντιλαμβάνεται, να αποφασίζει και να αντιδρά εγκαίρως.
Στη Μεγάλη Βρετανία, για παράδειγμα, δεν υπάρχει ανώτατο ηλικιακό όριο για την οδήγηση. Η συμπλήρωση του 70ού έτους δεν συνεπάγεται οριστική απώλεια της άδειας. Ωστόσο, η άδεια λήγει και ο οδηγός που θέλει να συνεχίσει να οδηγεί πρέπει να την ανανεώσει. Μετά τα 70, η διαδικασία επαναλαμβάνεται το αργότερο ανά τρία χρόνια.
Κατά την ανανέωση, ο οδηγός δηλώνει υπεύθυνα ότι πληροί τις προδιαγραφές όρασης και αναφέρει αν πάσχει από κάποια ασθένεια που πρέπει να γνωστοποιηθεί στην αρμόδια υπηρεσία DVLA. Δεν απαιτείται υποχρεωτικά, σε κάθε ανανέωση, η υπογραφή οφθαλμιάτρου, οπτομέτρη ή άλλου επαγγελματία Υγείας.
Ακριβώς αυτό το μοντέλο της αυτοδήλωσης τέθηκε υπό επανεξέταση. Η βρετανική κυβέρνηση πραγματοποίησε δημόσια διαβούλευση για την καθιέρωση υποχρεωτικού ελέγχου όρασης για τους οδηγούς από την ηλικία των 70 ετών και μετά, όχι μόνο κατά την πρώτη ανανέωση αλλά και σε κάθε επόμενη. Παράλληλα, στο πλαίσιο της νέας στρατηγικής οδικής ασφάλειας, εξετάζονται επιλογές και για γνωστικούς ελέγχους, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει θεσπιστεί γενική απαγόρευση ή αυτόματη αφαίρεση άδειας οδήγησης λόγω ηλικίας.
Η επίσημη βρετανική διαβούλευση
Η συζήτηση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς το 2025 υπήρχαν στη Μεγάλη Βρετανία περισσότεροι από 6,3 εκατομμύρια κάτοχοι άδειας αυτοκινήτου ή μοτοσικλέτας ηλικίας 70 ετών και άνω. Κάθε χρόνο πραγματοποιούνται περίπου δύο εκατομμύρια ανανεώσεις, ενώ σχεδόν το 77% όσων φτάνουν στην ηλικία των 70 επιλέγει να συνεχίσει να οδηγεί.
Οι επίσημες προβλέψεις δείχνουν ότι οι άδειες οδηγών άνω των 70 ετών ενδέχεται να πλησιάσουν τα επτά εκατομμύρια έως το 2030. Πρόκειται, συνεπώς, για μια πραγματικότητα που αφορά πλέον σημαντικό και διαρκώς αυξανόμενο τμήμα του πληθυσμού.
Τα στοιχεία που προβληματίζουν
Στη Βρετανία, περίπου το 24% των οδηγών αυτοκινήτου που έχασαν τη ζωή τους σε τροχαία το 2024 ήταν ηλικίας 70 ετών και άνω. Την ίδια χρονιά καταγράφηκαν 1.224 νεκροί ή σοβαρά τραυματίες οδηγοί αυτοκινήτων αυτής της ηλικιακής ομάδας.
Οι δείκτες θανάτου ή σοβαρού τραυματισμού ανά δισεκατομμύριο μίλια αυξάνονται για τους άνδρες και τις γυναίκες οδηγούς από την ηλικία των 76 ετών και μετά, σε σύγκριση με τις περισσότερες άλλες ηλικιακές ομάδες.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι ηλικιωμένοι προκαλούν πάντοτε περισσότερα ατυχήματα. Η αυξημένη παρουσία τους στους αριθμούς των θυμάτων συνδέεται και με τη μεγαλύτερη σωματική ευπάθεια. Ένα τροχαίο που μπορεί να προκαλέσει σχετικά ελαφρύ τραυματισμό σε έναν άνθρωπο 40 ετών ενδέχεται να αποδειχθεί πολύ σοβαρότερο ή ακόμη και θανατηφόρο για έναν οδηγό 80 ετών.
Το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Οδικής Ασφάλειας επισημαίνει ότι οι ηλικιωμένοι αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο να τραυματιστούν σοβαρά ή να χάσουν οι ίδιοι τη ζωή τους, παρά να προκαλέσουν ατύχημα στο οποίο θα τραυματιστεί κάποιος άλλος. Η διαπίστωση αυτή είναι σημαντική, καθώς αποτρέπει τη συζήτηση από το να οδηγηθεί σε εύκολες γενικεύσεις και κοινωνικό αυτοματισμό.
Παράλληλα, όμως, η γήρανση μπορεί να συνοδεύεται από μειωμένη οπτική οξύτητα και περιορισμό του οπτικού πεδίου, δυσκολία στην οδήγηση κατά τη νύχτα, βραδύτερα αντανακλαστικά, περιορισμένη κινητικότητα στον αυχένα και τα άκρα, προβλήματα ακοής, γνωστική επιβράδυνση ή παθήσεις που επηρεάζουν την κρίση και τον προσανατολισμό.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η λήψη φαρμάκων ή ο συνδυασμός πολλών φαρμακευτικών ουσιών, καθώς μπορεί να προκαλούν υπνηλία, ζάλη ή μειωμένη συγκέντρωση.
Τι αποφάσισε η Ευρωπαϊκή Ένωση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν επέβαλε γενικό όριο μετά το οποίο ένας ηλικιωμένος θα υποχρεώνεται να σταματήσει να οδηγεί. Η νέα ευρωπαϊκή Οδηγία για τις άδειες οδήγησης, η οποία τέθηκε σε ισχύ τον Νοέμβριο του 2025, προσανατολίζεται σε συστηματικότερους ελέγχους της σωματικής και διανοητικής ικανότητας όλων των οδηγών.
Ως ελάχιστη βάση προβλέπεται η αυτοαξιολόγηση της φυσικής και νοητικής κατάστασης κατά την έκδοση και σε κάθε ανανέωση της άδειας ή η εφαρμογή άλλου εθνικού συστήματος αξιολόγησης. Παράλληλα, τα κράτη-μέλη μπορούν να μειώνουν τη διάρκεια ισχύος των αδειών για οδηγούς ηλικίας 65 ετών και άνω, ώστε να πραγματοποιούνται συχνότεροι ιατρικοί ή άλλοι έλεγχοι.
Οι νέοι κανόνες ισχύουν ήδη σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όμως θα εφαρμοστούν πλήρως από τα κράτη-μέλη αφού ενσωματωθούν στις εθνικές νομοθεσίες. Για τη διαδικασία αυτή προβλέπεται χρονικό περιθώριο τεσσάρων ετών.
Η νέα ευρωπαϊκή Οδηγία και τα επόμενα βήματα
Το μήνυμα των ευρωπαϊκών θεσμών είναι ότι η ημερομηνία γέννησης δεν πρέπει να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο. Ταυτόχρονα, όμως, η ανανέωση μιας άδειας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή γραφειοκρατική διαδικασία όταν υπάρχουν βάσιμες αμφιβολίες για την πραγματική ικανότητα του κατόχου της.
Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, η συζήτηση για αυστηρότερους και ουσιαστικότερους ελέγχους των ηλικιωμένων οδηγών έχει ανοίξει επανειλημμένα, ιδιαίτερα μετά από σοβαρά τροχαία στα οποία εμπλέκονται άνθρωποι μεγάλης ηλικίας.
Για τις συνηθισμένες άδειες αυτοκινήτου και μοτοσικλέτας, μετά τη συμπλήρωση των 65 ετών η ανανέωση πραγματοποιείται ανά τριετία και προϋποθέτει ιατρική εξέταση. Μετά τα 80, η διοικητική ισχύς της άδειας δεν μπορεί να υπερβαίνει τα δύο χρόνια.
Για την ανανέωση απαιτείται εξέταση από παθολόγο ή γιατρό συναφούς ειδικότητας και από οφθαλμίατρο. Για όσους έχουν περάσει το 80ό έτος είναι υποχρεωτικές επιπλέον οι γνωματεύσεις ωτορινολαρυγγολόγου και νευρολόγου ή ψυχιάτρου. Οι γιατροί οφείλουν να χαρακτηρίσουν τον εξεταζόμενο ως «ικανό» ή «μη ικανό» για οδήγηση. Αν υπάρχει υπόνοια άλλης πάθησης, μπορεί να γίνει παραπομπή σε γιατρό της αντίστοιχης ειδικότητας.
Η επίσημη ελληνική διαδικασία ανανέωσης
Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει επίσης τη δυνατότητα περιορισμού των κατηγοριών μιας άδειας για λόγους υγείας. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν υπάρχει θεσμικό πλαίσιο, αλλά σε ποιον βαθμό οι εξετάσεις πραγματοποιούνται με ενιαία, αντικειμενικά και ουσιαστικά κριτήρια.
Μια ολιγόλεπτη, τυπική επίσκεψη σε ιατρείο ενδέχεται να μην αρκεί για να εντοπίσει προβλήματα αντίληψης, κρίσης, αντίδρασης σε σύνθετες κυκλοφοριακές συνθήκες ή πραγματικής συμπεριφοράς στον δρόμο. Για τον λόγο αυτό έχει συζητηθεί και στην Ελλάδα το ενδεχόμενο αποτελεσματικότερης αξιολόγησης, με αυστηρότερα ιατρικά πρωτόκολλα και, σε ειδικές περιπτώσεις, πρακτικό έλεγχο οδήγησης.
Για έναν ηλικιωμένο άνθρωπο, το αυτοκίνητο δεν αποτελεί απλώς μέσο μεταφοράς. Συχνά είναι το τελευταίο σημαντικό εργαλείο ανεξαρτησίας του, ιδιαίτερα στην περιφέρεια, στα νησιά και σε περιοχές όπου οι δημόσιες συγκοινωνίες είναι ανεπαρκείς. Η αφαίρεση της άδειας οδήγησης μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική απομόνωση, δυσκολία πρόσβασης σε γιατρούς και υπηρεσίες και μεγαλύτερη εξάρτηση από την οικογένεια.
Γι’ αυτό η συζήτηση χρειάζεται σεβασμό, αξιοπρέπεια και εξατομίκευση. Δεν πρέπει να μετατραπεί σε συλλογική ενοχοποίηση των ηλικιωμένων ούτε σε απαίτηση να εγκαταλείπουν όλοι το τιμόνι μόλις φτάσουν σε μια συγκεκριμένη ηλικία.
Με τον ίδιο σεβασμό, όμως, πρέπει να αναγνωριστεί ότι δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι της ίδιας ηλικίας την ίδια ικανότητα να οδηγούν. Δύο οδηγοί 75 ετών μπορεί να διαφέρουν ριζικά ως προς την όραση, τα αντανακλαστικά, την κινητικότητα, τη γνωστική λειτουργία και τη γενικότερη υγεία τους, όπως ακριβώς δύο οδηγοί 40 ετών μπορεί να διαφέρουν ως προς την υπευθυνότητα, τη συγκέντρωση ή την ικανότητά τους.
Η ηλικία δεν πρέπει να αποτελεί καταδίκη. Πρέπει, όμως, να λειτουργεί ως ένδειξη ότι ο έλεγχος οφείλει να γίνεται συχνότερος και πιο ολοκληρωμένος.
Η λύση βρίσκεται στην πραγματική αξιολόγηση
Ένα δίκαιο σύστημα δεν θα αφαιρούσε οριζόντια τις άδειες από όλους τους ηλικιωμένους. Θα αξιολογούσε κάθε οδηγό ξεχωριστά, με σαφή ιατρικά κριτήρια, πιστοποιημένο έλεγχο όρασης, αξιολόγηση της φαρμακευτικής αγωγής και, όπου υπάρχουν ενδείξεις, έλεγχο της γνωστικής λειτουργίας ή σύντομη πρακτική δοκιμασία σε πραγματικές συνθήκες.
Σε ορισμένες περιπτώσεις δεν είναι απαραίτητη η πλήρης διακοπή της οδήγησης. Θα μπορούσαν να προβλέπονται περιορισμοί, όπως οδήγηση μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας, μόνο σε συγκεκριμένη ακτίνα από την κατοικία, υποχρεωτική χρήση γυαλιών ή απαγόρευση κίνησης σε αυτοκινητοδρόμους, εφόσον αυτό κριθεί ιατρικά ασφαλές.
Αντίστοιχα, οι οικογένειες δεν πρέπει να περιμένουν να συμβεί ένα τροχαίο για να συζητήσουν το ζήτημα. Επαναλαμβανόμενα μικροχτυπήματα, δυσκολία στις διασταυρώσεις, αποπροσανατολισμός σε γνώριμες διαδρομές, καθυστερημένες αντιδράσεις, σύγχυση στα πεντάλ και αδυναμία αντίληψης πεζών ή δικύκλων αποτελούν ενδείξεις που δεν πρέπει να αγνοούνται.
Το δικαίωμα στην κινητικότητα είναι πολύτιμο, δεν μπορεί όμως να υπερισχύει του δικαιώματος όλων στη ζωή και την ασφάλεια. Αυτό ισχύει για κάθε οδηγό, ανεξαρτήτως ηλικίας. Επειδή, ωστόσο, ορισμένες παθήσεις και λειτουργικοί περιορισμοί εμφανίζονται συχνότερα όσο μεγαλώνουμε, οι ηλικιωμένοι χρειάζονται συχνότερη και πιο προσεκτική αξιολόγηση. Όχι για να τιμωρούνται, αλλά για να προστατεύονται οι ίδιοι, οι οικογένειές τους και όλοι όσοι κινούνται στον δρόμο.
